KAMİL KANİ AYGÖRDÜ

Sağ popülizm kitlelerin korkuları ile mobilize olabilirken, sol popülizm neden bunu yapamıyor? 2010’ların başından bu yana kürenin farklı kısımlarından tonlarca sağcı siyaset, kamuoyunu kendi lehine çevirmek suretiyle anlamlı ölçüde güç biriktirdi. Bu güç temerküzü küresel ölçekte benzer karekteristikler taşıyor. Söz gelimi göçmen (yabancı) düşmanlığının bu küresel  sağ popülizm  açısından en başat unsur olduğu söylenebilir. Bugün geldiğimiz nokta itibarıyla sağcı iktidarlar (yahut yükselen sağcı partiler) bağlama özel korku paketleri geliştirip bunları dolaşımda tutmak için büyük bir çaba sarfediyorlar. Zira bu strateji çalışıyor. Seçim kampanyalarında yoksulları açlıkla, kadınları taciz-tecavüz tehlikesiyle, gençleri işsizlikle, yaşlıları yozlaşma ile korkutmak işe yarar gözüküyor. “Çocuklarımız eşcinsel olacak.” “Dinden çıkacağız.” “Ailelerimiz yıkılacak.” “Göçmenler işimizi elimizden alacak.”

İşin ilginci söz konusu korku siyasetini yelpazenin sağ tarafında yer almamakla meşhur partiler de denediler. Kamala Harris örneğin, Trump’a karşı kendi tabanını faşizm tehlikesine karşı sert bir şekilde uyarırken sağ popülizmden kopyaladığı mekanizmayı, faşizm konusunda duyarlı kesimleri mobilize etmek üzere işe koşmuştu. Ancak bu pek bir işe yaramamış gözüküyor. Zira korku duygusu en ilkel hayvani dürtülerimizden neşet etse dahi; bir siyasi propaganda zemini olarak kurulduğunda bile, rasyonelliğiyle ikna edici olmak zorunda. Öte yandan, ne Trump’ın püripak bir faşist olduğuna, ne de AKP’nin gizli, katı bir şeriatçı ajandayla hareket ettiğine inanmak güç, bilhassa entelektüel seviyesi yüksek kesimler için. Bu sebeple sol (demek zor olsa da sola eğilimli toplumsal) taban elinde yeterince ikna edici olmayan ve duygusal olarak bir türlü tetiklenemediği bir siyaset ile iletişim kurmakta zorlanıyor. Fakat çok daha önemlisi, söz konusu sağcı liderler korkunun zemininde kendi silahlarıyla vurulamayacak kadar egemen konumdalar. Zira korkuyu en iyi onlar manipüle ediyor, korkuyla siyaset etmeyi en iyi onlar biliyorlar.

Bununla birlikte sağcı liderlerin korkuyla kurdukları ilişki salt stratejik bir gerçekliğe indirgenmemeli, bu ilişkinin yeni ve popüler bir sosyo-kültürle atbaşı gittiği hesaba katılmalıdır. Bu sosyo-kültür, ancak taban siyasetinin, yani örgütlü veya örgütsüz toplumsal hareketlerin örebileceği türden köklü bir zeminde ortaya çıktı. Bu noktada sağcı siyasete kan ve can olan iki önemli küresel toplumsal harekete gönderme yapmak gerek. Bu hareketler tümüyle lokal görünseler dahi çok benzer zamanlarda farklı coğrafyalarda ortaya çıkmaları ve paralel dinamiklerle büyümeleri itibarıyla oldukça küresel bir karakter de taşıyorlar. Kürtaj, İstanbul Sözleşmesi veya LGBTi haklarına dair aktif bir biçimde siyaset yürüten “erkek” hareketi; ve göçmen karşıtı hareketler. Bunlardan ilki toplumsal cinsiyete, ikincisi ise etnisiteye/ulusa dayalı eşitsizliklerin yarattığı direnci, tam da sağcı liderlerin arzuları doğrultusunda tersyüz etme işlevi görüyorlar. Kapitalizmle hiçbir problemi olmayan bu iki büyük hareketin etkileri birleşip salt feminist veya ırkçılık karşıtı hareketleri değil, bir çarpan etkisiyle anti-kapitalist hareketi de bastırmaya yarıyor. Bunların tabanda yaratabildiği dalgalanmalar olmaksızın korku mekanizması da işlev bulamazdı.

Özellikle bu büyük sağ hareketler son yıllarda ürettikleri kültürel çerçevelerin kitlelerin kırılganlığıyla en doğru biçimde rezonansa girmesini mümkün kılacak olan söylemsel patikaları iyice bellediler. Bu hareketlere öncülük eden karizmatik kamusal figürler peyda oldular. Hareketlerin örgütleyicileri bu kişisel karizmalarla kitlesel mobilizasyonu oldukça etkin bir biçimde mezcetti.

Elbette insanlar oldukça ilkel zamanlardan beri korktukça sağcılaşıyor, sağcılaştıkça korkuyorlar. Bu ilişkiyi 2010’lara sıkıştırmak doğru olmaz. Ve yine, ancak ve ancak bu korkuları aştıkça öteki hakkında bir ahlaki tasavvur geliştirebilip ezme ezilme ilişkilerinde öncüleşiyorlar. Korkunun hayatta kalmayı mümkün kılan müstesna bir işlevi var. Bunu teslim etmek gerek. Kriz zamanlarında öteki hakkındaki ahlaki tasavvur bu işlevle çelişiyor. Sol popülizm tümüyle olmasa bile belli ölçüde bu ahlaki tasavvurdan kök bulabilir, ancak ve elbette korkunun işlevini ikame edecek sosyo-kültürü ve taban gücünü de örerek…

Dolayısıyla sol popülizmin bu korku temelli mobilizasyon stratejisini neden benimseyemediği üzerine düşünmek, yalnızca siyasal iletişim ve strateji bağlamında değil, aynı zamanda derin sosyo-kültürel dinamikler çerçevesinde de ele alınmalı. Sol, büyük ölçüde eşitlik, özgürlük ve dayanışma gibi değerler üzerine kurulu bir siyasal söylemi benimsiyor diyecek olursak eğer; bu söylemin temelinde, insanları korkularıyla yüzleştirerek değil, daha iyi bir geleceğin mümkün olduğuna ikna ederek harekete geçirmek yatıyor olmalı. Ancak korkunun sağ popülizm tarafından bu kadar etkili bir araç olarak kullanılmasının, sadece sağın bu duyguyu manipüle etme becerisinden değil, aynı zamanda toplumsal kırılganlıkların doğasından kaynaklandığını da kabul etmek gerek. Korku duygusu diğer duygulardan farklı olarak oldukça hızlı ve ani bir biçimde karşılık buluyor. Anket şirketlerinin özellikle sağ popülist liderleri tahmin etmedeki zorluğu da bu hızlı tepkilenme ile alakalı gözüküyor. Son yıllarda yapılan anketler sağcı liderleri olduklarından çok daha düşük seviyelerde tahmin ettiler. Bunun ülkemizdeki örneğini 2023 cumhurbaşkanlığı seçimlerinde gördük. Sorulduğunda söylenen ve sandık başında hissedilen arasında ciddi bir makas oluştu. Bu makasın, (en azından bir kısmını) korku duygusunun burada tarif edilen özel durumu ile açıklayabileceğimizi iddia ediyorum.

Doğal olarak toplumlar kriz dönemlerinde daha çok korkularıyla hareket eder hale geliyorlar. Sistemik öngörülemezlik korkunun işlevini daha da katmerliyor. Günümüzde artık kronik bir hal alan ekonomik ve siyasal belirsizlikler insanların güvenlik ihtiyaçlarını önceliklendirdiği bir zemin yaratıyor. Sağ popülizm tam da bu güvenlik arayışını manipüle ederken, toplumsal güvenliğin esas tehdidi olan mekanizmaları görünmez kılıyor. Ne yazık ki sol popülizmin vaat ettiği eşitleyici doktrinler, böylesi zamanlarda daha soyut ve uzak algılanıyor.

Fakat, kriz zamanları sadece korkunun değil, tüm çeşitleriyle ahlaki-etik şokların da görece kolay dolaşıma girebildiği zamanlar olarak düşünülebilir. Zira insanın hayvandan ayrışan özü, korkuya ek olarak umudu, sevinci, öfkeyi veya dayanışmacılığı da içeriyor. Büyük devrimler tarih boyunca benzer ekonomik ve siyasi istikrarsızlıkları takiben gerçekleşti. O halde anahtar yapısal koşulların kendisinde değil, nasıl yorumlandığında saklı. Zira umudun da öfkenin de dayanışmanın da insanın tekamülünde bir rolü var.

Yani sol alternatif, ekonomi politik bir reçetenin noksanlığından değil, işte bu kitlesel mobilizasyonun gerektirdiği duygusal enerjiyi yaratmakta zorlandığı için akim kalıyor. Sol alternatif derken elbette Harris’ten bahsetmiyorum. Sol popülizmin başarısızlığını, sağın korkuyu manipüle etme ustalığına indirgemek yerine, solun henüz kendi kültürel çerçevelerini kitlesel düzeyde rezonansa sokacak yeterince güçlü bir anlatı yaratamamış olmasında aramak gerek. Sol popülizm, kriz anlarında umut ve dayanışmayı korkunun karşısına koyabilecek yeni bir siyaset geliştirmeyi başaramadığı sürece, geniş kitlelerin kırılganlıklarına dokunmada sağ kadar etkili olamayacak. Ve evet, krizlerimiz, yani belirsizlikler (bir diğer açıdan beka problemleri) sistemin kronik yeniden üretim araçlarına dönüşmüş durumda. İşte tam bu noktada, kültürün ve siyasetin çarpıştığı alanlar üzerine çokça düşünmek gerekiyor.